בית המקדש
קיין איין וואָרט דעקט עס נישט. אַ בית־המקדש, אַ מקדש, דער , דאָס הויז. יעדע באַשרײַבונג אונטן איז ריכטיק, און יעדע האָט אַ מקור.
אַ געבאָטענער מקדש
געבױט װײַל די תּורה בעט עס, לױט אַ מוסטער װאָס זי באַשרײַבט.
תּורה־טעקסט: געזאָגט אין די פֿינף ספֿרים תּורה.
דער צענטער פֿון דער עבֿודה
דער אָרט פֿון דער עולם־עבֿודה און די קרבנות, אין דער פֿרי און נאָכמיטאָג, יעדן טאָג.
תּורה־טעקסט: געזאָגט אין די פֿינף ספֿרים תּורה.
אַ הױז פֿון תּפֿילה
שלמה בעט אַז יעדע תּפֿילה װאָס װערט געזאָגט צו אים זאָל דערהערט װערן, אַרײַנגערעכנט די פֿון אַ פֿרעמדן.
נבֿואה פֿון תּנ״ך: געזאָגט אין נבֿיאים אָדער כּתובֿים.
אַ צִיל פֿאַר עולי־רגלים
דרײַ מאָל אין יאָר איז דאָס גאַנצע פֿאָלק אַרױפֿגעגאַנגען צו אים.
תּורה־טעקסט: געזאָגט אין די פֿינף ספֿרים תּורה.
אַ צענטער פֿון תּורה און נאַציאָנאַלן לעבן
דער גרױסער סנהדרין איז געזעסן אין לשכּת־הגזית.
משנה / תּלמוד: פֿאַרצײכנט אין דער משנה אָדער גמרא, די רבנישע טעקסטן װאָס היטן אױף דעם מנהג און דין פֿון בית־המקדש.
דער אָרט פֿון קודש־הקדשים
אַ אינעװײניקסטער צימער אין װעלכן איין מענטש איז אַרײַנגעגאַנגען, איין טאָג אין יאָר.
תּורה־טעקסט: געזאָגט אין די פֿינף ספֿרים תּורה.
אַ מקום פֿון דער שכינה
אין אידישן געדאַנק, דער אָרט װוּ גאָטס שכינה װערט געפֿילט אין דער שטאַרקסטער מאָס צװישן מענטשן.
קלאַסישע פּרשנות: אַ לײענונג פֿון אַ טראַדיציאָנעלן מפֿרש. אַנדערע קענען לײענען דעם טעקסט אַנדערש.
כִּי הַאֻמְנָם יֵשֵׁב אֱלֹהִים עַל־הָאָרֶץ הִנֵּה הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמַיִם לֹא יְכַלְכְּלוּךָ אַף כִּי־הַבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר בָּנִיתִי׃
But will God in very truth dwell on the earth? behold, heaven and the heaven of heavens cannot contain Thee; how much less this house that I have builded!
דער מענטש וואָס האָט געבויט דעם ערשטן בית־המקדש עפֿנט זײַן חנוכּה מיט זאָגן אַז ער קען נישט אַרײַננעמען גאָט. יידישקייט האָט קיינמאָל נישט געלערנט אַז גאָט האָט געלעבט אין אַ בנין. דאָס הויז איז דער אָרט וווּ גאָט האָט אויסגעקליבן אַז מען זאָל אים זוכן, און וווּ מענטשן זענען געקומען זוכן. דער קומענדיקער פּסוק בעט אַז גאָטס אויגן זאָלן זײַן אָפֿן צו אים טאָג און נאַכט.
יידישקייט הייליקט די מאַטעריעלע וועלט אַנשטאָט אַנטלויפֿן פֿון איר. דער בית־המקדש איז דער קלאָרסטער פֿאַל: נישט אַ אַנטלויפֿן פֿון מאַטעריע, נאָר מאַטעריע אָרגאַניזירט אַרום קדושה.
פֿיר פֿראַגעס, אין דער סדרה וואָס מענטשן פֿרעגן געווײַנטלעך.
װײַל די תּורה בעט אײנעם. ״ועשו לי מקדש״ װערט נאָכגעפֿאָלגט פֿון קאַפּיטלען פֿון מאָסן, מאַטעריאַלן און סדרים. דער רמב״ם צײלט דעם בױען דעם הױז פֿאַר אַ מצוות־עשׂה װאָס גילט אין יעדן דור װאָס מען קען זי דערפֿילן.
די תּורה פֿאַרבינדט דעם געבאָט מיט אַ טעם: ״ושכנתי בתוכם״. צװישן דעם פֿאָלק, נישט אינעם געבײַ. אידישע קאָמענטאַטאָרן לײענען עס װי אַ צוזאָג װעגן אַ קהילה, מיט אַ געבײַ װי איר פֿאָקוס.
דברים ריכט די קרבנות צו ״המקום אשר יבחר ה׳ אלהיכם״ און פֿאַרבֿיט זײ מקריבֿ צו זײַן אין קײן אַנדער אָרט. פֿאַר ירושלים זײַנען אַמאָל דערלױבט געװען לאָקאַלע מזבחות; די משנה פֿאַרצײכנט אַז װי באַלד דאָס פֿאָלק איז געקומען קײן ירושלים זײַנען זײ קײנמאָל מער נישט דערלױבט געװאָרן.
דער רמב״ם שטעלט פֿעסט די הלכה: נאָכדעם װי דער בית־המקדש איז געבױט געװאָרן אין ירושלים, איז קײן אַנדערער אָרט נישט פּאַסיק פֿאַר אַ הױז פֿון גאָט אָדער פֿאַר קרבנות, פֿאַר אַלע דורות. שילן זײַנען נישט מקדשים, און מען מקריבֿ־זײַן נישט אין זײ גאָרנישט.
די תּורה אַלײן נאָמענט קײנמאָל נישט די שטאָט. זי רעדט פֿון ״המקום״ װאָס גאָט װעט אױסדערװײלן. די אידענטיפֿיקאַציע קומט שפּעטער אין תּנ״ך: דוד קױפֿט אַ טאָק און בױט אַ מזבח, דערקלערט ״זה הוא בית ה׳ האלהים״, און דברי־הימים שטעלט שלמהס בית־המקדש אױפֿן באַרג המוריה, דער נאָמען פֿון דעם לאַנד װוּ אברהם האָט געבונדן יצחק.
אַז הר־הבית און דער באַרג פֿון דער עקדה זײַנען איין אָרט איז אַ מסורה געבױט אױף די פּסוקים. דער רמב״ם פֿאַרצײכנט זי װי אַ מקובלת מסורה. תּהילים לײגט צו די טעאָלאָגיע: ״כי בחר ה׳ בציון״.
װײַל דער געבאָט צו בױען האָט זיך נישט געענדיקט מיטן חורבן, װײַל די נבֿיאים באַשרײַבן אַן צוקונפֿטיקן הױז, און װײַל די אידישע הלכה שטעלט דעם װידערבױ אין דער גאולה. דער רמב״ם צײלט עס צװישן די מעשׂים פֿון מלך־המשיח.
טראַדיציאָנעלע אידישע קװאַלן באַטראַכטן נישט דעם װידערבױ װי אַ פּראָיעקט װאָס עמעצער זאָל אָנהײבן הײַנט אױפֿן איצטיקן אָרט. די מערסטע שטעלן עס אין אַ צוקונפֿט װאָס שליסט אײַן שלום און דערקענונג פֿון די פֿעלקער.
זעכצן זאַכן וואָס דאָס הויז האָט געטאָן. קלײַבט אויס יעדע שפּײַך.
עבֿודת השם
די עבֿודה: אַ טעגלעכער סדר פֿון עבֿודה אויסגעפֿירט אין נאָמען פֿון דעם גאַנצן פֿאָלק.
קרבנות זענען איין שפּײַך פֿון זעכצן. זיי זענען וויכטיק, און די זײַט וועגן קרבנות דערקלערט זיי ערלעך, נאָר דאָס הויז איז קיינמאָל נישט געווען נאָר אַ מזבח.
מער ווי אַ בנין. און דאָך נישט אַלץ.
וואָס איז פֿאַרשוווּנדן
וואָס יידישקייט האָט געטראָגן ווײַטער
רבן יוחנן בן זכּאי האָט אַריבערגעפֿירט מינהגים וואָס זענען אַמאָל געהאַלטן געוואָרן נאָר אין בית־המקדש צו יעדער קהילה ״זכר למקדש״. הושע האָט שוין גערעדט וועגן אָפּגעבן ״די פּרים פֿון אונדזערע ליפּן״.
פֿעסטגעשטעלט אין ערשטיקן טעקסט
קלאַסישע פּרשנות
היסטאָריש געשטיצט
װידער אױפֿגעבױט
גאָרנישט אויף דער דאָזיקער זײַט אויף דער דאָזיקער שטופֿע.
אומבאַקאַנט