עשר קדושות
הר הבית
הר־הבית
מענטשן אין געװיסע קערפּערלעכע מצבֿים (נאָך אַ זיבֿה, נידה אָדער אַ געבורט) האָבן געװאַרט אױף טהרה פֿאַרן אַרײַנגײן.
און ווערן געווויינטלעך איבערגעזעצט ״אומריין״ און ״ריין״. אויף ענגליש קלינגט עס ווי שמוץ און זינד. זיי זענען קיינס פֿון ביידע נישט.
טומאה איז אַ ריטועלער סטאַטוס. זי האָט רעגולירט דעם צוגאַנג צו הייליקן אָרט און הייליקער שפּײַז. זי זאָגט גאָרנישט וועגן דעם כאַראַקטער פֿון אַ מענטשן, און זי האָט נישט געטראָגן קיין בושה.
אַלע זענען געוואָרן טמא אין דעם געווײַנטלעכן לויף פֿון לעבן, אַרײַנגערעכנט די צדיקימסטע. באַגראָבן מתים, איינע פֿון די גרעסטע מעשׂים פֿון גמילות־חסדים אין דער יידישער מסורה, מאַכט אַ מענטשן טמא.
די הויפּט־מקורים פֿון טומאה אין דער תּורה זענען אַ בערירונג מיט טויט, געוויסע הויט־קראַנקהייטן, און געוויסע קערפּערלעכע געשעענישן פֿאַרבונדן מיטן אָנהייב און סוף פֿון לעבן. פֿיל לייענער זען אַ מוסטער: צושטאַנדן וואָס בערירן דעם טויט ווערן געהאַלטן ווײַט פֿון דעם הויז געווידמעט דעם לעבעדיקן גאָט.
צײַט און טבילה אין אַ , און פֿאַר געוויסע צושטאַנדן אַ קרבן, שטעלן צוריק די טהרה. אַפֿילו אַ כּהן האָט זיך געטובֿלט איידער ער איז אַרײַן אין דער עזרה צו דינען.
דאָס ענגלישע וואָרט ״unclean״ מיינט הויגיענע; ״impure״ מיינט מאָראַל. קיינס פּאַסט נישט. אַ נעענטערע הײַנטיקע אַנאַלאָגיע איז אַ באַגרענעצט געביט וואָס פֿאָדערט אַ באַזונדערן צושטאַנד צום אַרײַנגיין, און זאָגט גאָרנישט וועגן דעם ווערט פֿון די וואָס וואַרטן אַרויס.
די טהרה פֿון בערירונג מיט אַ מת, באַשריבן אין במדבר י״ט, פֿאָדערט די אַש פֿון אַ פּרה אדומה, וואָס עקזיסטירט הײַנט נישט. דער רמב״ם פּסקנט אַז די קדושה פֿון דעם אָרט פֿון בית־המקדש בלײַבט און אַז יִראה פֿאַר אים גילט אַפֿילו אין חורבן. צוזאַמען זענען דאָס די סיבות פֿאַרוואָס פֿיל רבנישע אויטאָריטעטן באַגרענעצן דעם אַרײַנגאַנג פֿון יידן אין טיילן פֿון הר־הבית הײַנט.
פֿעסטגעשטעלט אין ערשטיקן טעקסט
קלאַסישע פּרשנות
גאָרנישט אויף דער דאָזיקער זײַט אויף דער דאָזיקער שטופֿע.
היסטאָריש געשטיצט
װידער אױפֿגעבױט
גאָרנישט אויף דער דאָזיקער זײַט אויף דער דאָזיקער שטופֿע.
אומבאַקאַנט